भारतले राजधानी नयाँदिल्लीमा वायु प्रदूषण नियन्त्रण गर्ने उद्देश्यले पहिलो पटक ‘क्लाउड सिडिङ’ (कृत्रिम वर्षा) प्रविधिको परीक्षण सुरु गरेको छ। यस अभियानको मुख्य लक्ष्य कृत्रिम वर्षा गराएर वायुमण्डलमा रहेका घातक धुवाँ र कणहरूलाई हटाउने तथा सहरको प्रदूषण नियन्त्रणमा ल्याउने रहेको छ।
दिल्लीका मन्त्री मञ्जिन्दर सिंह सिरसाले यस परीक्षणको जानकारी दिँदै दिल्लीको उत्तरी क्षेत्र बुराडीमा भारतीय सेनाको विमान प्रयोग गरी परीक्षण सुरु भएको बताएका छन्। दिल्लीकी मुख्यमन्त्री रेखा गुप्ताका अनुसार मौसम अनुकूल रहेमा आउँदो बुधवार (अक्टोबर २९ तारिख) दिल्लीमा कृत्रिम वर्षा भई हावाको प्रदूषण घट्ने अपेक्षा गरिएको छ।
के हो क्लाउड सिडिङ?
क्लाउड सिडिङ भनेको विमानमार्फत सिल्भर आयोडाइड, पोटासियम आयोडाइड, वा ड्राई आइस जस्ता रसायनहरू बादलमा छर्ने वैज्ञानिक प्रक्रिया हो। यी रसायनका कणहरूले बादलमा रहेका जलवाष्पका स-साना थोपाहरूलाई आकर्षित गरी ठूला र भारी वर्षाका थोपामा परिणत गर्छन्, जसले गर्दा कृत्रिम वर्षा हुन्छ।
तीन करोडभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको नयाँदिल्ली अहिले विश्वकै सबैभन्दा प्रदूषित राजधानीहरूमध्ये एक हो। जाडो मौसममा सवारीसाधनको धुवाँ, बाली जलाउने र औद्योगिक उत्सर्जनका कारण यहाँको वायु प्रदूषणको स्तर (PM2.5) विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) ले तोकेको दैनिक अधिकतम सीमाभन्दा कैयौं गुणा बढी पुग्ने गरेको छ। सेप्टेम्बरको एक अध्ययनले ऐतिहासिक लालकिल्ला समेत प्रदूषणका कारण कालो हुँदै गएको निष्कर्ष निकालेको थियो।
दिल्ली सरकारले आईआईटी कानपुरको नेतृत्वमा यो परियोजनालाई प्रदूषणको गम्भीर अवस्थामा अस्थायी राहत दिने उपायको रूपमा अगाडि बढाएको हो। यद्यपि, यस प्रविधिको दीर्घकालीन प्रभावकारिता र लागत-लाभबारे वैज्ञानिकहरूमा मतभेद भने कायमै छ।
ऐतिहासिक प्रयोग:
- विश्वमा सुरुवात: क्लाउड सिडिङको पहिलो सफल प्रयोग सन् १९४६ मा अमेरिकाका वैज्ञानिक भिन्सेन्ट साफर र इरभिङ लुङमुइरले गरेका थिए।
- चीन: सन् २००८ को बेइजिङ ओलम्पिक मा चीनले वर्षा रोक्न तथा मौसम नियन्त्रण गर्न यस प्रविधिको व्यापक प्रयोग गरेको थियो।
- भारतमा इतिहास: भारतमा क्लाउड सिडिङको प्रारम्भिक परीक्षण सन् १९५२ मा भए पनि ठूलो स्तरमा यसको प्रयोग सन् १९८४ मा तमिलनाडुमा खडेरी नियन्त्रण गर्नका लागि गरिएको थियो।