किन मनाइन्छ दसैं ? साधना, शक्ति र आत्मशुद्धिको पर्व दसैंकाे महत्त्व

नेपालीहरूले धुमधामका साथ मनाउने शारदीय दसैं अर्थात् विजयादशमी इतिहासको कुन कालखण्डदेखि चल्दै आयो भन्ने यकिन गर्न गाह्रो भए पनि यसको दार्शनिक र व्यावहारिक महत्त्व निकै गहिरो रहेको छ। मानिस होस् वा दानव, वा देवता नै किन नहुन्, सबैलाई शक्तिको आवश्यकता पर्छ। शक्तिबिना जीवनको कल्पना पनि गर्न सकिन्न र जीवन्त जीवन नै सार्थक जीवन हो।

पृथ्वीमा मानिसको उद्भव भएदेखि नै शक्तिको आन्तरिक कामना मनुष्यको स्वभाव बन्दै आएको छ। विभिन्न देवीदेवता, मठ-मन्दिर, गुम्बा-विहार र पूजास्थलहरूको परिकल्पना यसै मान्यताअनुसार हुँदै आएको पाइन्छ। चन्द्रमासअनुसार आश्विन शुक्ल पक्षको प्रतिपदादेखि दशमीसम्म शक्तिको उपासना गर्ने प्रक्रियालाई दसैं भनिन्छ। यो विशुद्ध साधनाको पर्व हो। नवरात्रिमा गरिने साधनाले आफूलाई बुझ्ने, चिन्ने र जान्ने शक्तिको प्राप्ति हुन्छ। बाह्य रूपको साधनामा दीप, गणेश एवं घट स्थापना तथा जमरा रोपण गरी ९ दिनसम्म नियमित पूजाआजा गरिन्छ भने आन्तरिक रूपमा ती सबै क्रियाकलापलाई हृदयमा विराजमान गराएर आराध्यप्रतिको निष्ठा र भक्ति उजागर गर्ने शक्ति आर्जन गरिन्छ।

वर्षका चार विशेष रात्रि र दसैंको स्थान

वर्षमा चारवटा विशेष रात्रिहरू अत्यधिक महत्त्वका मानिन्छन्। भदौमा भगवान् श्रीकृष्णको जन्म भएको कृष्णाजन्माष्टमीलाई मोहरात्रि भनिन्छ भने असोजमा पर्ने नवरात्रि साधकका लागि शक्ति र सामर्थ्य प्राप्तिका दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैगरी, कात्तिकमा पर्ने लक्ष्मीपूजाको रातलाई सुखरात्रि र फागुनमा पर्ने शिवरात्रिमोक्षसँग सम्बन्धित रात मानिन्छ। यी चारै रात्रि Humankind लाई अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ अघि बढ्न प्रेरित गर्दछन्।

विकृत बन्दै गएको पर्व र आत्मोन्नति

पछिल्लो समय दसैंलाई अधिकांश मानिसले खाने, पिउने, मोजमस्ती गर्ने, पशुबलि दिने, मांसभक्षण गर्ने र जुवातास खेल्ने पर्वका रूपमा सीमित पार्दै लगेका छन्। यस्ता क्रियाकलापले आत्मोन्नति र चित्तशुद्धि नहुने तथा आत्मसाक्षात्कारमा बाधा पुर्‍याउने गर्दछ। यसले समाजमा अपसंस्कृतिलाई मात्र मलजल गर्ने भएकाले दसैंको वास्तविक साधना पक्षलाई आत्मसात् गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।