हाम्रो आँखाको स्वास्थ्य, आरामदायी अनुभूति र स्पष्ट दृष्टि कायम राख्न स्वस्थ आँसु (Tear Film) अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। ड्राइ आई रोग (Dry Eye Disease – DED) आजको डिजिटल युगमा धेरै देखिने तर प्रायः बेवास्ता गरिने आँखासम्बन्धी एक जटिल समस्या हो। आँखामा पर्याप्त आँसु नबन्ने वा बनेको आँसुको गुणस्तर कमजोर भई छिट्टै सुक्ने (वाष्पीकरण हुने) कारणले यो रोग उत्पन्न हुन्छ। समयमै पहिचान र उपचार नगरेमा यसले आँखाको सतहमा दीर्घकालीन क्षति पुर्याई दृष्टि, दैनिक कार्य तथा जीवनको गुणस्तरमा गम्भीर नकारात्मक असर पार्न सक्छ।
ड्राइ आई रोग भनेको के हो?
ड्राइ आई रोग आँखाको सतह (Ocular Surface) को एक बहुकारक (Multifactorial) समस्या हो। आँसुको मात्रा कम हुनु, आँसुको गुणस्तर कमजोर हुनु वा आँसु छिटो सुक्नुका कारण आँसुको सुरक्षात्मक तह (Tear Film) अस्थिर हुन्छ। यसले आँखामा सूजन (Inflammation) गराई आँखाको नानी र नजिकैको तन्तुमा क्षति पुर्याउन सक्छ।
लक्षण तथा संकेतहरू
ड्राइ आई रोगका प्रमुख लक्षणहरू व्यक्ति अनुसार सामान्यदेखि कडा खालका हुन सक्छन्:
आँखा जतिबेला पनि सुख्खा भएको महसुस हुने।
आँखामा बालुवा परेझैँ वा केही बिझाएजस्तो (Foreign Body Sensation) महसुस हुने।
आँखा चिलाउने, पोल्ने वा कसिङ्गर अड्किएजस्तो हुनु।
आँखा लगातार रातो भइरहने।
दृष्टि धमिलो हुने वा बेला–बेलामा परिवर्तन भइरहने।
उज्यालो प्रकाशमा हेर्न गाह्रो हुने (Photophobia)।
आँखा सुख्खा भएपछि मस्तिष्कको प्रतिक्रियास्वरूप अत्यधिक पानी आउने (Reflex Tearing)।
मोबाइल, कम्प्युटर वा टिभी लामो समय हेर्दा आँखा निकै थाक्ने र भारी हुने。
कन्ट्याक्ट लेन्स लगाउँदा अत्यधिक असहज महसुस हुने।
जोखिममा को–को छन्? (Risk Factors)
निम्न व्यक्तिहरू तथा अवस्थाहरूमा ड्राइ आई हुने सम्भावना अत्यधिक रहन्छ:
१. जीवनशैली, डिजिटल स्क्रिन र वातावरणीय प्रभाव:
कम्प्युटर भिजन सिन्ड्रोम (CVS) का शिकार व्यक्तिहरू: लामो समय मोबाइल वा कम्प्युटर स्क्रिनमा एकहोरो हेरिरहँदा मानिसको स्वाभाविक आँखा झिम्काउने दर (Blinking Rate) प्रतिमिनेट १६–२० पटकबाट घटेर ६–८ पटक मात्र हुन पुग्छ। यसले गर्दा आँसुको तह छिटो सुक्छ र कडा खालको ड्राइ आई निम्त्याउँछ।
ए.सी. (Air Conditioner), कुलर, अत्यधिक धुलो, धुवाँ वा हावायुक्त वातावरणमा निरन्तर काम गर्ने कर्मचारीहरू।
कन्ट्याक्ट लेन्सको लामो समय वा गलत तरिकाले प्रयोग गर्नेहरू।
आँखाको विभिन्न शल्यक्रिया (जस्तै: लेसिक वा मोतिविन्दुको सर्जरी) गराएका व्यक्तिहरू।
२. उमेर र हर्मोनल परिवर्तन:
५० वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिहरू (प्राकृतिक रूपमै आँसु उत्पादन घट्ने हुँदा)।
विशेष गरी रजोनिवृत्ति (Menopause) भइसकेका महिलाहरूमा हर्मोनको उतारचढावका कारण।
मिबोमियन ग्रन्थीको रैथाने समस्या (Meibomian Gland Dysfunction – MGD) भएका व्यक्तिहरू।
३. सिस्टेमिक रोग (अन्य शारीरिक स्वास्थ्य समस्या) भएका व्यक्तिहरू:
मधुमेह (Diabetes Mellitus) र थाइराइड रोग (विशेष गरी Hypothyroidism)।
रुमेटोइड आर्थ्राइटिस (Rheumatoid Arthritis) र बाथ रोग।
स्जोग्रेन सिन्ड्रोम (Sjögren Syndrome) र ल्युपस (SLE)।
छालाको कडा समस्या जस्तै: सोरायसिस (Psoriasis) र रोसासिया (Rosacea)।
पार्किन्सन रोग (Parkinson’s Disease) वा एलर्जी र दीर्घकालीन सूजनसम्बन्धी रोगहरू।
४. केही औषधिहरूको दीर्घकालीन सेवन:
एलर्जीका लागि खाइने औषधि (Antihistamines)।
डिप्रेसन तथा मानसिक तनाव कम गर्ने औषधि (Antidepressants / Anxiolytics)।
रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने केही औषधि (Beta-blockers) र पिसाब बढाउने औषधि (Diuretics)।
डन्डीफोर वा छालाको उपचारका लागि प्रयोग हुने कडा भिटामिन ‘ए’ युक्त औषधि (Isotretinoin)।
विभिन्न हर्मोनल औषधिहरू वा हर्मोन थेरापी।
ड्राइ आईको अत्याधुनिक जाँच (Diagnosis)
ड्राइ आईको स्थायी समाधानका लागि यसको मूल कारण पत्ता लगाउनु आवश्यक हुन्छ। यसका लागि मेची नेत्रालयमा अनुभवी नेत्र रोग विशेषज्ञ (Ophthalmologist), दृष्टि विशेषज्ञ (Optometrist) र नेत्र सहायक (Ophthalmic Assistant) को टोलीद्वारा आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरी निम्न परीक्षणहरू गरिन्छ:
Tear Film Evaluation: आँसुको तहको समग्र स्वास्थ्य जाँच।
Tear Break-Up Time (TBUT): आँखा झिम्काएपछि आँसु कति सेकेन्डमा सुक्छ भन्ने परीक्षण।
Ocular Surface Staining: आँखाको सतहमा ड्राइ आईका कारण कति क्षति भएको छ भनी हेर्ने विशेष प्रविधि।
Schirmer’s Test: आँखाले पर्याप्त मात्रामा आँसु उत्पादन गरेको छ कि छैन भनी नाप्ने विधि।
Meibomian Gland Assessment: आँसुलाई सुक्नबाट जोगाउने चिल्लो पदार्थ (Lipid) उत्पादन गर्ने ग्रन्थीको जाँच।
IDRA Evaluation: IDRA जस्ता अत्याधुनिक डिजिटल उपकरणद्वारा आँसुको प्रत्येक तह र मिबोमियन ग्रन्थीको विस्तृत कम्प्युटराइज्ड मूल्याङ्कन।
उपचार, आधुनिक थेरापी र जीवनशैली व्यवस्थापन
ड्राइ आईको उपचार यसको गम्भीरता र कारण अनुसार फरक हुन्छ। केवल औषधिले मात्र यसको व्यवस्थापन सम्भव नहुने हुँदा आधुनिक प्रविधिको सहायता लिइन्छ:
चिकित्सा तथा क्लिनिकल उपचार:
कृत्रिम आँसु (Artificial Tears): आँखालाई ओसिलो राख्नका लागि प्रिजर्भेटिभ-रहित लुब्रिकेटिङ ड्रप, जेल वा मलम।
औषधीय आई ड्रप: आँखाको सतहको सूजन (Inflammation) कम गर्न चिकित्सकद्वारा सिफारिस गरिएका विशेष ड्रपहरू।
Punctal Plug: आँखामा बनेको प्राकृतिक आँसु छिट्टै बगेर जान नदिन आँसुको नलीमा सानो充 प्लग राख्ने विधि।
ACTIVA Thermal Therapy: MGD (ग्रन्थी बन्द हुने समस्या) का लागि ACTIVA जस्ता अत्याधुनिक मेसिनद्वारा तातो र कम्पन दिएर ग्रन्थी खुलाउने आधुनिक प्रविधि।
घरमै अपनाउन सकिने व्यावहारिक उपायहरू:
१. २०-२०-२० को नियम: डिजिटल स्क्रिन (मोबाइल/कम्प्युटर) प्रयोग गर्दा हरेक २० मिनेटमा, २० फिट टाढा रहेको कुनै वस्तुलाई कम्तीमा २० सेकेन्डसम्म हेर्ने बानी बसाल्नुहोस्।
२. सचेत रूपमा आँखा झिम्काउने (Blinking Exercise): स्क्रिन हेर्दा हामी आँखा झिम्काउन बिर्सन्छौँ, त्यसैले आँसु सुख्खा हुन नदिन सचेत भई पटक-पटक पूरा आँखा झिम्काउने प्रयास गर्नुहोस्।
३. हाइड्रेसन र आहार: शरीरमा पानीको कमी हुन नदिन पर्याप्त पानी पिउनुहोस् र ओमेगा-३ फ्याटी एसिडयुक्त खाना खानुहोस्।
४. वातावरण नियन्त्रण: कोठाको हावा सुख्खा छ भने Humidifier प्रयोग गर्नुहोस्। ए.सी. वा पंखाको सीधा हावा आँखामा पर्न नदिनुहोस्।
५. सुरक्षात्मक चस्मा: बाहिर घाम, धुलो र धुवाँमा निस्कँदा पराबैंगनी किरणबाट शतप्रतिशत जोगाउने 100% UV 400 (वा 100% UVA / UVB Protection) प्रमाणित सनग्लास वा एन्टि-रिफ्लेक्टिभ चस्मा मात्र लगाउनुहोस्।
६. ढकनीको सफाइ: आँखाको ढकनी (Eyelid) लाई सफा राख्नुहोस् र चिकित्सकको सल्लाहमा नियमित तातो सेक (Warm Compress) गर्नुहोस्।
कानुनी र कार्यस्थल स्वास्थ्यको महत्त्व
नेपालको श्रम ऐन र व्यावसायिक स्वास्थ्य तथा सुरक्षा (Occupational Health and Safety) को मापदण्ड अनुसार कार्यस्थलमा लामो समय कम्प्युटरमा काम गर्ने कर्मचारीहरूको आँखाको सुरक्षा गर्नु रोजगारदाताको पनि दायित्व हो। कार्यस्थलमा उपयुक्त प्रकाश (Lighting) को व्यवस्था र स्क्रिनको सही उचाइले कर्मचारीहरूलाई ड्राइ आई तथा डिजिटल आई स्ट्रेनको जोखिमबाट बचाउन मद्दत गर्दछ।
निष्कर्ष
ड्राइ आई रोग सुरुमा सामान्य देखिए पनि यसलाई बेवास्ता गर्दा यसले आँखाको कर्निया (Cornea) मा स्थायी दाग वा कडा सङ्क्रमण गराउन सक्छ। समयमै पहिचान, उचित उपचार र नियमित हेरचाहले आँखालाई आरामदायी, स्वस्थ र दृष्टिलाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्छ।
यस जुलाई, ड्राइ आई सचेतना महिनाको अवसरमा आफ्नो आँखाको नियमित जाँच गरौँ, डिजिटल स्क्रिनको प्रयोगमा सावधानी अपनाऔँ र आँखाको स्वास्थ्यप्रति सचेत बनौँ।
“स्वस्थ आँसु, स्वस्थ आँखा, उज्यालो भविष्य।” > हामी हेरचाह गर्छौं (We Care)।
विशेषज्ञ परामर्शका लागि सम्पर्क विवरण: मेची नेत्रालय एण्ड अप्थाल्मिक रिसर्च सेन्टर प्रा. लि. मेचीनगर–६, बाहुनडाँगी रोड, काँकरभिट्टा, झापा, नेपाल
📞 फोन नं: +९७७-०२३-५६२१९४ / ५६३११४
🌐 वेबसाइट: www.mechinetralaya.org
