काठमाडौँ। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का वरिष्ठ नेता एवं भावी प्रधानमन्त्रीका उम्मेदवार बालेन्द्र शाह (बालेन) को नागरिकतामा भएको थर परिवर्तनले अहिले कानुनी र राजनीतिक वृत्तमा ठूलो हलचल ल्याएको छ। मधेसको महोत्तरीबाट सुरु भएको उनको नागरिकताको यात्रा काठमाडौँ आइपुग्दा ‘साह’ बाट ‘शाह’ मा रूपान्तरण भएको विषयले निर्वाचनको संघारमा गम्भीर प्रश्नहरू खडा गरेको छ।
१. ‘साह’ बाट ‘शाह’ सम्मको तथ्यगत यात्रा
बालेन र उनको परिवारको नागरिकताको इतिहास हेर्दा थरमा ठूलो भिन्नता देखिएको छ:
-
सुरुवाती पहिचान: २०६३ पुस ९ गते महोत्तरीबाट जारी बालेनको पहिलो नागरिकतामा थर ‘साह’ उल्लेख थियो। उनका बुवा रामनारायण र हजुरबुवा मुनिलालको थर पनि आधिकारिक रूपमा ‘साह’ नै रहेको कागजातहरूले पुष्टि गर्छन्।
-
काठमाडौँमा परिवर्तन: काठमाडौँ महानगर-९ मा बसाइँ सरेपछि २०७९ असार १९ मा बालेनले लिएको प्रतिलिपिमा थर ‘शाह’ कायम गरिएको छ। रोचक कुरा त के छ भने, बालेन र उनका आमाबुवाको थर फेरिए पनि उनका दाजु कौशलेन्द्रको २०७८ सालमा जारी प्रतिलिपिमा अझै पनि ‘साह’ नै उल्लेख छ।
-
बसाइँसराइको कागजात: २०७६ सालको बसाइँसराइ प्रमाणपत्रमा समेत सम्पूर्ण परिवारको थर ‘साह’ लेखिएको भए पनि पछि प्रतिलिपि लिँदा ‘शाह’ बनाइएको पाइएको छ।
२. निर्वाचन आयोगको निगरानी र स्पष्टीकरण
झापा-५ बाट उम्मेदवारी दिएका बालेन विरुद्ध “झुटो विवरण दिई पहिचान परिवर्तन गरेको” भन्दै निर्वाचन आयोगमा उजुरी परेको छ:
-
स्पष्टीकरणको सास्ती: आयोगले यस विषयमा बालेनलाई दुई पटक स्पष्टीकरण सोधिसकेको छ। आयोगले विशेष गरी नागरिकता ऐनको दफा १७ अनुसारको ‘सानातिना त्रुटि’ भित्र यो परिवर्तन पर्छ कि पर्दैन भन्नेमा चासो देखाएको छ।
-
कानुनी संकट: नागरिकता ऐन, २०६३ ले ‘कुमारी, देवी, बहादुर’ जस्ता शब्द थप्न वा आकार/इकार सच्याउन अनुमति दिए पनि ‘साह’ बाट ‘शाह’ जस्तो तात्विक परिवर्तनलाई ‘सानातिना त्रुटि’ मान्दैन। यसले गर्दा बालेनको उम्मेदवारीमाथि कानुनी जोखिम बढ्न सक्ने देखिएको छ।
३. बालेनको तर्क र रास्वपाको बचाउ
बालेन र रास्वपाले यसलाई राजनीतिक प्रतिशोधका रूपमा व्याख्या गरेका छन्:
-
प्रशासनिक अभ्यास: बालेनको सचिवालयले यो परिवर्तन जिल्ला प्रशासन कार्यालयको आधिकारिक प्रक्रियाबाटै भएको र ‘साह’ तथा ‘शाह’ लाई एउटै वंशका रूपमा बुझ्ने गरिएको दाबी गरेको छ। जनकपुरको सभामा बालेनले आफूलाई “मधेसको छोरा र सूर्यवंशीको सन्तान” भन्दै आफ्नो पहिचानमा गौरव गरेको उल्लेख गरेका छन्।
-
रास्वपाको अडान: पार्टी सभापति रवि लामिछानेले यसलाई “पुराना दलहरूको छटपटी” भन्दै बालेनको बचाउ गर्नुभएको छ। उहाँले चुनावको मुखमा लोकप्रियता घटाउन यस्ता मसिना कुरामा विवाद झिकिएको तर्क गर्नुभएको छ।
झापा-५ मा एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीसँगको ‘हाइ-प्रोफाइल’ भिडन्तमा रहेका बालेनका लागि यो विवाद एउटा अग्निपरीक्षा बनेको छ। निर्वाचन आयोगको अन्तिम निर्णयले उनको प्रधानमन्त्री बन्ने लक्ष्यमा कस्तो असर पार्छ, त्यो हेर्न बाँकी नै छ।