📌 मुख्य बुँदाहरू:
- नेपालमा बिक्री हुने नयाँ कारमध्ये करिब ७३ प्रतिशत विद्युतीय सवारी रहेका छन्, जुन नर्वेपछि विश्वमै दोस्रो ठूलो बजार हिस्सा हो।
- सन् २०२०/२१ मा करिब २५० वटा मात्र आयात भएको चारपाङ्ग्रे विद्युतीय सवारीको वार्षिक आयात अहिले १३ हजार नाघेको छ।
- हालसम्म आयात भएका इभी ब्याट्रीको कुल क्षमता २.९७ गिगावाट आवर पुगेको र आगामी दशकको सुरुवातदेखि आयु समाप्त हुँदै जाने अनुसन्धानले देखाएको छ।
काठमाडौं। नेपालमा बिक्री हुने नयाँ कारमध्ये झन्डै तीन चौथाइ विद्युतीय भएसँगै पेट्रोलियम पदार्थको आयात घटाउने र प्रदूषण नियन्त्रण गर्ने प्रयासले तीव्रता पाएको छ। तर, इभीको यही तीव्र विस्तारसँगै अबको केही वर्षमा प्रयोग अवधि सकिएका ब्याट्रीको सुरक्षित व्यवस्थापन अर्को ठूलो चुनौतीका रूपमा देखा पर्ने भएको छ।
समयमै संकलन, पुनःप्रयोग र पुनःप्रशोधनको व्यवस्था गर्न नसके स्वच्छ यातायातको विकल्प बनेका विद्युतीय सवारीले नै भविष्यमा ठूलो वातावरणीय जोखिम बढाउन सक्ने विज्ञहरूको चेतावनी छ। विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन तथा सञ्चारमाध्यमका अनुसार नयाँ कारको बिक्रीमा विद्युतीय सवारीको बजार हिस्सा हेर्दा नेपाल विश्वकै दोस्रो ठूलो बजार बनेको छ भने पहिलो स्थानमा नर्वे रहेको छ।
आयातमा भएको तीव्र वृद्धिसँगै बढ्दो चिन्ता
वायु प्रदूषण न्यूनीकरण, पेट्रोलियम पदार्थको आयात घटाउने उद्देश्य, जलविद्युत् उत्पादनमा वृद्धि र राज्यले दिएको कर सहुलियतले नेपालमा विद्युतीय सवारीको विस्तारलाई तीव्र बनाएका छन्। सन् २०२०/२१ मा करिब २५० वटा मात्र विद्युतीय चारपाङ्ग्रे सवारी आयात भएकोमा अहिले वार्षिक आयात १३ हजार नाघिसकेको छ। चालु आर्थिक वर्षमा हालसम्म तीन हजार विद्युतीय यात्रुवाहक कार आयात भइसकेका छन्। यसबाहेक दुईपाङ्ग्रे र तीनपाङ्ग्रे विद्युतीय सवारीको संख्या पनि उल्लेख्य रूपमा बढेको छ।
विद्युतीय सवारीको संख्या बढ्दै जाँदा तिनमा प्रयोग हुने ब्याट्रीको व्यवस्थापनलाई पनि उत्तिकै प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने हुन्छ। अहिले आयात भइरहेका सवारीका ब्याट्री तत्कालै प्रयोगविहीन हुने अवस्था नभएपनि तिनको उपयोगी आयु सीमित हुन्छ। ब्याट्रीको क्षमता घट्दै जाँदा सवारीमा प्रयोग गर्न कठिन हुने र अन्ततः तिनलाई पुनःप्रयोग वा पुनःप्रशोधन गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसका लागि आवश्यक पूर्वाधार, प्रविधि र नीतिगत व्यवस्था भने नेपालमा अझै प्रारम्भिक चरणमै छन्।
आयु समाप्त हुँदै गरेका ब्याट्री र व्यवस्थापनका विकल्प
त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग आबद्ध अनुसन्धानकर्ताहरूले प्रकाशित गरेको अध्ययनअनुसार नेपालमा हालसम्म आयात भएका विद्युतीय सवारीका ब्याट्रीको कुल क्षमता करिब २९ लाख ६६ हजार ८४६ किलोवाट आवर अर्थात् २.९७ गिगावाट आवर पुगेको छ। यी ब्याट्री क्रमशः उपयोगी आयुको अन्तिम चरणमा पुग्दै जाँदा तिनको सुरक्षित व्यवस्थापन गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ।
सामान्यतया विद्युतीय सवारीमा प्रयोग हुने लिथियम-आयन ब्याट्रीको उपयोगी आयु ६ देखि १० वर्षसम्म रहने अनुमान गरिन्छ। नेपालमा सन् २०१८ पछि भित्रिएका धेरैजसो विद्युतीय सवारीका ब्याट्री आगामी दशकको सुरुवातदेखि नै प्रयोग अवधि समाप्त हुने चरणमा पुग्न सक्नेछन्। यद्यपि ब्याट्रीको वास्तविक आयु प्रयोगको तरिका, चार्ज गर्ने बानी, तापक्रम, मर्मतसम्भार र ब्याट्रीको गुणस्तरमा निर्भर गर्छ। नेपालमा केही व्यवसायीले ब्याट्रीमा ११ वर्षसम्मको वारेन्टीसमेत दिइरहेका छन्। ब्याट्रीको आयु सकिनेबित्तिकै फोहोरका रूपमा फाल्नु नपर्ने र सवारी चलाउन पर्याप्त क्षमता नरहे पनि परीक्षण गरेर अन्य प्रयोजनमा उपयोग गर्न सकिने वा पुनःप्रशोधन गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।
