हरेक वर्ष जुन २० का दिन विश्वभर निस्टाग्मस सचेतना दिवस मनाइन्छ। यस दिवसको उद्देश्य निस्टाग्मसबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु, यस अवस्थाबाट प्रभावित व्यक्ति तथा परिवारलाई सहयोग गर्नु, र समयमै पहिचान तथा उचित आँखाको उपचारलाई प्रोत्साहन गर्नु हो।
निस्टाग्मस भनेको आँखाको यस्तो अवस्था हो, जसमा आँखाहरू व्यक्तिको नियन्त्रणबाहिर अनियन्त्रित र बारम्बार चलिरहन्छन्। आँखा दायाँ–बायाँ, माथि–तल वा घुमाउरो रूपमा चल्न सक्छन्। यसले कुनै वस्तुमा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन बनाउनुका साथै दृष्टि धमिलो वा कम स्पष्ट हुन सक्छ।
प्रकार र कारणहरू
कतिपय व्यक्तिमा निस्टाग्मस जन्मजात (Congenital Nystagmus) हुन्छ भने कतिपयमा निम्न कारणहरूले पछि विकसित हुन सक्छ:
आँखाका रोग र असामान्यताहरू
स्नायु प्रणाली (Neurological) सम्बन्धी समस्या र कडा रोगहरू
रेटिनासम्बन्धी रोगहरू
अप्टिक नर्भका असामान्यताहरू
जन्मजात मोतियाबिन्दु र अल्बिनिज्म (Albinism)
चोटपटक र केही औषधिको असर
दैनिक जीवनमा प्रभाव र “Null Point” को भूमिका
निस्टाग्मसले व्यक्तिको दैनिक जीवनमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्न सक्छ। यसले पढ्न, अनुहार चिन्न, दूरीको सही अनुमान गर्न, र शिक्षा वा रोजगारीसम्बन्धी गतिविधिमा सहभागी हुन कठिनाइ सिर्जना गर्छ। कडा निस्टाग्मस भएका धेरै व्यक्तिहरूले स्पष्ट दृष्टिका लागि टाउकोलाई विशेष कोणमा राख्ने (“Null Point”) बानी अपनाएका हुन्छन्, जसले अनियन्त्रित चाललाई कम गर्न मद्दत गर्दछ।
निस्टाग्मसका लक्षणहरू
सामान्य लक्षणहरू व्यक्तिअनुसार फरक–फरक गम्भीरतामा देखिन सक्छन्:
आँखाको अनियन्त्रित र बारम्बार चाल
दृष्टि धमिलो वा उल्लेखनीय रूपमा कम हुनु
कुनै वस्तुमा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुनु
तेज प्रकाशप्रति अत्यधिक संवेदनशीलता (Photophobia)
गहिराइ र दूरी (Depth Perception) को सही अनुमान गर्न कठिनाइ
राम्रोसँग हेर्नका लागि टाउको ढल्काउने वा घुमाउने (Null Point)
सन्तुलन तथा शरीरको समन्वयमा समस्या (कतिपय अवस्थामा)
आधुनिक प्रविधि र सहायक उपकरणको भूमिका
अहिलेको डिजिटल युगमा दृष्टिसम्बन्धी चुनौती भएका व्यक्तिहरूका लागि आधुनिक प्रविधि ठूलो वरदान सावित भएको छ:
डिजिटल पहुँच (Digital Accessibility): कम्प्युटर र मोबाइलमा पाइने ‘स्क्रिन रिडर’ (Screen Readers), फन्ट ठूलो बनाउने सफ्टवेयर र ‘डार्क मोड’ (Dark Mode) को प्रयोगले उनीहरूको पढ्न र काम गर्न सहज बनाएको छ।
मानसिक स्वास्थ्य र मनोसामाजिक परामर्श
निस्टाग्मस भएका व्यक्तिहरूले शारीरिक चुनौतीका साथै मानसिक तथा सामाजिक दबाबको पनि सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। समाजमा जिस्क्याइने (Bullying), घुरेर हेरिने र फरक व्यवहार गरिने हुनाले उनीहरूमा हिनताबोध वा मानसिक तनाव हुन सक्छ। त्यसैले विद्यालय र कार्यस्थलमा उनीहरूको आत्मविश्वास बढाउन नियमित मनोसामाजिक परामर्श (Psychosocial Counseling) र ‘पियर सपोर्ट’ को व्यवस्था हुनुपर्छ।
कानुनी अधिकार र राज्यको दायित्व
नेपालको कानुन (‘अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी ऐन, २०७४’) ले निस्टाग्मसका कारण हुने न्यून दृष्टिलाई “दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता” को दायरामा समेटेको छ।
अवस्थाको गम्भीरता अनुसार उनीहरूले अपाङ्गता परिचयपत्र पाउन सक्छन्।
यस परिचयपत्रका आधारमा राज्यबाट प्राप्त हुने नि:शुल्क शिक्षा, स्वास्थ्य सेवामा छुट, र सरकारी सेवामा आरक्षण एवं समान अवसरको पूर्ण उपयोग गर्न पाउने अधिकार उनीहरूमा सुरक्षित छ।
समयमै पहिचान र व्यवस्थापनको महत्त्व
निस्टाग्मसको समयमै पहिचानले यसको कारण पत्ता लगाउन र उचित व्यवस्थापनमा अत्यन्तै महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। बच्चामा असामान्य आँखाको चाल देखिएमा सकेसम्म छिटो विस्तृत आँखा परीक्षण गराउनु आवश्यक हुन्छ। नियमित आँखा परीक्षणले निम्न अवस्थाहरूको पनि पहिचान गर्न मद्दत गर्न सक्छ:
अल्बिनिज्म (Albinism)
जन्मजात मोतियाबिन्दु र रेटिनासम्बन्धी रोगहरू
अप्टिक नर्भका असामान्यताहरू
स्नायु प्रणालीसम्बन्धी रोगहरू
व्यवस्थापन तथा उपचारका उपायहरू
निस्टाग्मसको सबैका लागि एउटै निश्चित उपचार (Cure) उपलब्ध नभए पनि विभिन्न उपायहरूले दृष्टि र दैनिक कार्यक्षमता सुधार गर्न मद्दत गर्छन्। चिकित्सकको विस्तृत परीक्षणपछि निम्नमध्ये कुन उपयुक्त हुन्छ भन्ने निर्णय गरिन्छ:
अप्टिकल करेक्सन: चस्मा वा कन्ट्याक्ट लेन्सले दृष्टि स्पष्ट बनाउन मद्दत गर्छ। आवश्यक परेमा प्रिज्म लेन्सको पनि प्रयोग गरिन्छ।
न्यून दृष्टि सहायता (Low Vision Aids): विशेष यन्त्रहरूले कम दृष्टि भएका व्यक्तिहरूलाई दैनिक कार्यमा सहयोग गर्छन्।
दृष्टि पुनर्स्थापना सेवा (Vision Rehabilitation): दैनिक जीवनका गतिविधिमा निस्टाग्मसको प्रभाव कम गर्न मद्दत गर्दछ।
भिजन थेरापी (Vision Therapy): केही व्यक्तिमा दृष्टि क्षमता, पढ्ने दक्षता र आँखाको समन्वय सुधार गर्न सहयोग गर्न सक्छ, तर यो निस्टाग्मसको पूर्ण उपचार होइन।
चिकित्सा र शल्यक्रिया: मूल कारणको उपचार, औषधि, वा आँखाको मांसपेशीको शल्यक्रिया (छनोट गरिएका बिरामीमा)।
एकीकृत टोलीको भूमिका: नेत्र रोग विशेषज्ञ (Ophthalmologist), दृष्टि विशेषज्ञ (Optometrist), नेत्र सहायक, स्नायु रोग विशेषज्ञ र शिक्षकहरूको समन्वित टोलीबाट उत्कृष्ट परिणाम प्राप्त हुन्छ।
सचेतना र समावेशी समाज निर्माण
निस्टाग्मस सचेतना दिवसले दृष्टि सम्बन्धी कतिपय समस्या बाहिरबाट सजिलै देखिँदैनन् भन्ने सन्देश दिन्छ। सचेतनाले विभेद घटाउन, सहानुभूति बढाउन र समान अवसर सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्दछ।
समुदाय, स्वास्थ्य संस्था र विद्यालयहरूले निम्न कार्यहरू गर्न सक्छन्:
निस्टाग्मसबारे सही र वैज्ञानिक जानकारी साझा गर्ने।
नियमित आँखा परीक्षण गर्न प्रोत्साहित गर्ने र दृष्टि समस्या भएका व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने।
समावेशी शिक्षा, कार्यस्थल र पहुँचयोग्य स्वास्थ्य सेवाको विकास गर्ने।
निस्टाग्मस सचेतना दिवस – जुन २० “आँखाको चालभन्दा व्यक्तिलाई बुझौं, दृष्टिभन्दा सम्भावनालाई हेरौं।” आउनुहोस्, जनचेतना फैलाऔँ, समावेशी समाज निर्माण गरौँ र निस्टाग्मस भएका प्रत्येक व्यक्तिलाई सम्मान, अवसर र सशक्त जीवनका लागि योग्य बनाऔँ।
