काठमाडौं, जेठ २३: मनसुनको पूर्वसन्ध्यामा सप्तकोशी नदीमा बाढी उद्धारको पूर्वअभ्यास गर्ने क्रममा बेपत्ता भएका दुई सशस्त्र प्रहरी गोताखोरमध्ये एक जनाको शव आज (शुक्रबार) बिहान फेला परेको छ। झापाको गौरादह–८ पक्कीभिट्टाका गोताखोर जवान हरदेव सिंह राजवंशीको शव सप्तरीको हनुमाननगर कंकालिनी नगरपालिका–१ स्थित सप्तकोशीमा, अभ्यास गरिएको ठाउँबाट करिब ३ किलोमिटर दक्षिणतर्फ भेटिएको सशस्त्र प्रहरी बलका सहप्रवक्ता शैलेन्द्र थापाले पुष्टि गरेका छन्।
बेपत्ता भएका अर्का जवान सुरज साउदको अवस्था भने अझै अज्ञात छ, र उनको खोजी कार्य जारी छ।
कहालीलाग्दो दुर्घटनाको विवरण:
मधेश र कोशी प्रदेशका बाहिनीको संयुक्त रूपमा सप्तकोशीमा केही दिनदेखि चलिरहेको गोताखोर अभ्यास बिहीबार पनि जारी थियो। शनिबार दुई प्रदेशका मुख्यमन्त्रीसहित सशस्त्र प्रहरीका बाहिनीपति (डीआईजी) सहितको उपस्थितिमा गोताखोरले डेमो देखाउने कार्यक्रम थियो। यसै तयारीका लागि बिहीबार बिहान ७:४५ बजेदेखि नै सशस्त्रका गोताखोरहरूले अभ्यास सुरु गरेका थिए। यो अभ्यासलाई ‘सिमुलेसन’ भनिन्छ।
सप्तरीको हनुमाननगर कंकालिनी नगरपालिका–१ स्थित सप्तकोशीमा दुई सशस्त्र प्रहरी नायव उपरीक्षक (डीएसपी), ५ गोताखोरसहित दुई प्रदेशबाट ५६ जना सुरक्षाकर्मी अभ्यासमा सहभागी थिए। कोशी ब्यारेजबाट उत्तरतर्फ करिब २०० मिटरमाथि अभ्यास भइरहेको थियो।
दिउँसो ३ बजेतिर खाजा खाने भन्दै र्याफ्टबोट र मोटरबोटमा रहेकाहरू निस्कँदा जवान हरदेव सिंह राजवंशी र सुरज साउद भने पानीमुनिबाटै नदी पार गरेर खाजा खाने बताउँछन्। अक्सिजन सिलिन्डरसहित पानीमुनिसम्म पुगेर खोजी, उद्धार गर्ने गोताखोरको शरीरमा अक्सिजन सिलिन्डरका साथै ‘लाइफलाइन’ (डोरी) बाँधिएको हुन्छ। यो डोरीले गोताखोरलाई दिशा निर्देश गर्ने, डोरीमार्फत नै कुराकानी हुने, त्यसैको इसाराअनुसार खोजी र उद्धार हुने भएकाले यसलाई लाइफलाइन भनिन्छ।
र्याफ्टबोटमा रहेका गोताखोर कमान्डर सई भक्तबहादुर खत्रीले उक्त लाइफलाइन (डोरी) समातेका थिए। गोताखोरद्वय राजवंशी र साउद पानीमुनि पसे। गोताखोरीको नियमअनुसार, उनीहरू कहिल्यै एक्लै पानीमा पस्दैनन्, दुई गोताखोर सँगै हात समाएर कम्युनिकेसन गर्दै पानीमुनि छिर्छन्। बिहीबार दिउँसो ३ बजेतिर पनि उनीहरू यसैगरी पानीमुनि पसे।
नदी किनारा आइनपुग्दै लाइफलाइन डोरी अड्कियो। सई खत्रीले लाइफलाइनमार्फत कम्युनिकेसनको प्रयास गरे, तर पानीमुनिबाट कुनै जवाफ आएन। ३:१० बजे कम्युनिकेसन पनि टुट्ने र लाइफलाइन पनि अड्किने भएपछि र्याफ्टबोटको टोली आत्तियो। उनीहरूले लाइफलाइन लुज छाड्दा आफैँ पौडिएर बाहिर निस्कन सक्ने अनुमान गर्दै लाइफलाइन छाडेका थिए, तर उनीहरूको नामोनिसान देखिएन। खोजीका क्रममा एउटा अक्सिजन सिलिन्डर छुट्टै फेला पर्यो, जसले उनीहरूले फसेपछि पौडिनका लागि सिलिन्डर फुकालेको हुनसक्ने आशंका जन्माएको छ।
ह्युमपाइपमा फसेको आशंका र ठूलो क्षति:
दुई गोताखोर बेपत्ता भएपछि खोजी र उद्धारमा खटिएको सशस्त्र प्रहरीको टोलीले कोशी ब्यारेजको ह्युमपाइपमा राजवंशी र साउद फसेको आशंका गरेको छ। गोताखोरलाई उद्धृत गर्दै एक अधिकृतले भने, “सप्तकोशीका ५६ वटै ढोकामुनि ठूला–ठूला ह्युमपाइप पनि राखिएको भन्ने बुझ्नमा आएको छ। पानीमुनिबाट नदी पार गर्ने क्रममा उनीहरूलाई बहावले बगाउँदै ब्यारेजको ढोका नजिकसम्म पुर्याएको र ह्युमपाइपमा उनीहरू फसेको आशंका गरेका छौँ।”
सशस्त्र प्रहरीको इतिहासमा गोताखोर नै बेपत्ता भएको र मृत भेटिएको यो पहिलो घटना हो। यसअघि निकै जोखिमपूर्ण नदीहरूको खोँचमा समेत गएर उद्धार गर्दै आएका सशस्त्रका गोताखोरहरू बेपत्ता र मृत भेटिएका थिएनन्। बिहीबार एकसाथ दुई गोताखोर बेपत्ता हुनु र एक मृत भेटिनुले संगठनमा ठूलो क्षति पुगेको सशस्त्र प्रहरीले बताएको छ। तालिमप्राप्त भएर विभिन्न खोज तथा उद्धारमा खटिँदै आएका उनीहरूको अभाव संगठनमा पर्नेछ।
मृत भेटिएका झापाको गौरादह–८, पक्कीभिट्टाका राजवंशी सशस्त्र प्रहरीमा निकै कठिन र चुनौतीपूर्ण मानिने तीनवटा तालिम (स्पेसल टास्क फोर्स – STF, डिजास्टर म्यानेजमेन्ट – DM र गोताखोर) समेत गरेका एक अनुभवी प्रशिक्षक थिए। बेपत्ता साउद पनि गोताखोर तालिम प्राप्त जवान हुन्।
गोताखोरको जोखिमपूर्ण काम र उपेक्षा:
सशस्त्र प्रहरीसँग हाल १२८ गोताखोर रहेको सहप्रवक्ता थापाले बताए। यीमध्ये एक जनाको मृत्यु भएको छ भने अर्को एक जनाको अवस्था अज्ञात छ। गोताखोरको काम अत्यन्त जोखिमपूर्ण भए पनि उनीहरू सरकारको उपेक्षामा पर्दै आएको देखिन्छ। २०६९ सालसम्म त उनीहरूले मासिक तलबबाहेक केही पाएका थिएनन्। आठ वर्षपछि, २०७७ असोज ८ को मन्त्रिपरिषद् बैठकले सशस्त्र प्रहरीका गोताखोरलाई १० लाखको बीमा, काम गरेका दिनको ३०० रुपैयाँका दरले भत्ता दिने निर्णय गर्यो। त्यो बाहेक राज्यले अहिलेसम्म गोताखोरलाई कुनै थप सेवा सुविधा उपलब्ध गराएको छैन। यो घटनाले गोताखोरहरूको सुरक्षा, सुविधा र मनोबलमा पर्न सक्ने असरबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
