काठमाडौं । प्रशान्त महासागरमा विकसित शक्तिशाली एल निनोका कारण समुद्री सतहको तापक्रमले नयाँ रेकर्ड कायम गरेको छ। यससँगै आगामी समय विश्वव्यापी तापक्रम थप बढ्नुका साथै विभिन्न क्षेत्रमा खडेरी, अत्यधिक गर्मी र बाढीको जोखिम बढ्न सक्ने चेतावनी दिइएको छ।
युरोपेली संघको कोपर्निकस जलवायु परिवर्तन सेवाका अनुसार गत सेप्टेम्बरमा प्रशान्त महासागरको ‘निनो–३.४’ क्षेत्रमा समुद्री सतहको तापक्रम २९.७० डिग्री सेल्सियस पुगेको थियो। यो सन् १९८२–८३, १९९७–९८ र २०१५–१६ का शक्तिशाली एल निनो घटनाका बेला मापन गरिएको तापक्रमभन्दा पनि उच्च हो।
तर समुद्रको तापक्रममा जलवायु परिवर्तनको दीर्घकालीन प्रभावसमेत रहेकाले हालको अवस्थालाई अहिलेसम्मकै शक्तिशाली एल निनो भएको निष्कर्ष निकाल्न भने नमिल्ने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।
विश्वव्यापी तापक्रममा थप दबाब
गत सेप्टेम्बरमा विश्वव्यापी समुद्री सतहको औसत तापक्रम २१.०५ डिग्री सेल्सियस पुगेको थियो। त्यस्तै, विश्वको औसत सतही तापक्रम १६.२७ डिग्री सेल्सियस मापन भएको थियो, जुन पूर्वऔद्योगिक औसतभन्दा १.६३ डिग्री सेल्सियस बढी हो।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार शक्तिशाली एल निनो र पहिले नै बढिरहेको विश्वव्यापी तापक्रमको संयुक्त प्रभावले आगामी महिनाहरूमा पृथ्वीको तापक्रम उच्च रहन सक्छ। यसले जलवायु परिवर्तन नियन्त्रण गर्ने चुनौतीलाई थप जटिल बनाउने देखिएको छ।
कोपर्निकस जलवायु परिवर्तन सेवाका निर्देशक कार्लो बुन्टेम्पोका अनुसार शक्तिशाली एल निनोको प्रभावका कारण सन् २०२७ सम्म पनि मासिक विश्वव्यापी तापक्रम पूर्वऔद्योगिक स्तरभन्दा १.५ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि रहने सम्भावना छ।
खडेरीदेखि बाढीसम्मको जोखिम
एल निनो प्रशान्त महासागरको सतहको तापक्रम सामान्यभन्दा बढी हुने प्राकृतिक जलवायु चक्रको एउटा चरण हो। यसले विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा हावा, तापक्रम र वर्षाको ढाँचामा परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
एल निनोका कारण केही क्षेत्रमा लामो समयसम्म वर्षा नहुने र खडेरीको अवस्था सिर्जना हुन सक्छ भने अन्य क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षा र बाढीको जोखिम बढ्न सक्छ। यसको प्रभाव सबै क्षेत्रमा समान भने हुँदैन।
सामान्यतया एल निनो प्रत्येक दुईदेखि सात वर्षको अन्तरालमा देखा पर्ने गर्छ र यसको प्रभाव करिब नौदेखि १२ महिनासम्म रहन सक्छ। घटनाको तीव्रता र त्यसले पार्ने प्रभाव भने प्रत्येक पटक फरक हुने गर्छ।
१.५ डिग्रीको लक्ष्यमा चुनौती
विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिलाई पूर्वऔद्योगिक स्तरभन्दा १.५ डिग्री सेल्सियसभित्र सीमित राख्ने अन्तर्राष्ट्रिय लक्ष्यमा पछिल्लो तापक्रम वृद्धिले थप चुनौती सिर्जना गरेको छ।
यद्यपि, कुनै एक महिना वा वर्षको तापक्रम १.५ डिग्रीभन्दा माथि पुग्नु र दीर्घकालीन विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि सो सीमाभन्दा माथि जानु फरक विषय भएकाले एक महिनाको उच्च तापक्रमकै आधारमा दीर्घकालीन लक्ष्य असफल भएको निष्कर्ष निकाल्न नमिल्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।
तर समुद्री तापक्रमको वृद्धि, हरितगृह ग्यास उत्सर्जन र शक्तिशाली एल निनोको प्रभावले आगामी समय थप तातो र मौसमका हिसाबले अस्थिर बन्न सक्ने जोखिम भने बढेको छ।
नेपालमा पनि असर पर्न सक्ने
एल निनोले वर्षाको ढाँचा र तापक्रममा प्रभाव पार्ने भएकाले नेपालजस्ता मनसुनमा निर्भर मुलुकमा समेत यसको असर देखिन सक्छ। वर्षा कम हुने अवस्थामा कृषि, पानीका स्रोत र जलविद्युत् क्षेत्रमा दबाब बढ्न सक्छ भने छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुँदा बाढी र पहिरोको जोखिम पनि बढ्न सक्छ।
जलवायु विज्ञहरूले बदलिँदो मौसम प्रणालीसँग जुध्न पूर्वसूचना प्रणाली बलियो बनाउने, जलवायुजन्य विपद्को जोखिम मूल्यांकन गर्ने र अनुकूलनका उपायलाई प्राथमिकता दिनुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
दीर्घकालीन रूपमा विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि नियन्त्रण गर्न कोइला, पेट्रोलियम पदार्थ र प्राकृतिक ग्यासजस्ता जीवाश्म इन्धनबाट हुने हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउनुपर्ने आवश्यकता पनि औँल्याइएको छ।
