पृथ्वीको सुरक्षा कवच मानिने चुम्बकीय क्षेत्र कमजोर हुँदै गएको वैज्ञानिकहरूले चेतावनी दिएका छन्। खासगरी दक्षिण अमेरिकाको मुनि एक अनौठो र तीव्र गतिमा फैलिरहेको चुम्बकीय विसङ्गति (Magnetic Anomaly) ले वैज्ञानिकहरूमा चिन्ता बढाएको छ। अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासाले यसमाथि नजिकबाट निगरानी गरिरहेको छ। यो कुनै काल्पनिक कथा नभई यथार्थ हो र पृथ्वीको सुरक्षा ढालको यो कमजोर भागले हामीले सोचेभन्दा बढी खतरा निम्त्याउन सक्ने चेतावनी वैज्ञानिकहरूले दिएका छन्।
‘दक्षिण अटलान्टिक विसङ्गति (South Atlantic Anomaly – SAA)’ भनेर चिनिने पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रको यो कमजोर बिन्दु फैलिँदै गएको छ, जसले भू-उपग्रहहरूलाई (satellites) समेत समस्यामा पारिरहेको छ। यसले विश्वभरका वैज्ञानिकहरूमा जिज्ञासा र चिन्ता दुवै जगाएको छ।
यो कुनै विपत्तिपूर्ण फिल्मको कथाजस्तो सुनिए पनि यो वास्तविक घटना हो र यसका असरहरू गम्भीर छन्, विशेषगरी हाम्रा भू-उपग्रहहरू, अन्तरिक्ष अभियानहरू र पृथ्वीको भित्री संरचना बुझ्नका लागि।
के हो दक्षिण अटलान्टिक विसङ्गति (SAA)?
दक्षिण अटलान्टिक विसङ्गति दक्षिण अमेरिका र दक्षिण अटलान्टिक महासागरको एउटा ठूलो क्षेत्र हो, जहाँ पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्र सामान्यभन्दा धेरै कमजोर छ। यो कमजोर क्षेत्रले धेरै सौर्य विकिरणलाई पृथ्वीको सतह नजिक आउन दिन्छ, जसले भू-उपग्रह र अन्तरिक्ष यानहरूमा जोखिम बम्ढाउँछ।
नासाका वैज्ञानिकहरूले यस विसङ्गतिलाई नजिकबाट नियालिरहेका छन् किनभने यो लगातार बढिरहेको छ, उत्तरपश्चिमतिर सर्दैछ र सन् २०२० देखि दुई छुट्टाछुट्टै चुम्बकीय कमजोर क्षेत्रहरूमा विभाजित हुने सङ्केत पनि देखाएको छ, जुन एक असाधारण विकास हो।
नासा किन चिन्तित छ?
सामान्यतया, पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रले हानिकारक ब्रह्माण्डीय किरणहरू (cosmic rays) र सौर्य कणहरूबाट हामीलाई जोगाउने ढालको काम गर्छ। तर, SAA क्षेत्रमा यो ढाल कमजोर छ, जुन सुरक्षा कवचमा परेको प्वालजस्तै हो। भू-उपग्रहहरू यस क्षेत्रबाट गुज्रिँदा बढी विकिरणको सम्पर्कमा आउँछन्, जसले निम्न समस्या निम्त्याउन सक्छ:
- अस्थायी खराबी (Temporary malfunctions): भू-उपग्रहका उपकरणहरूले काम गर्न छोड्न सक्छन्।
- डेटा बिग्रिने (Data corruption): भू-उपग्रहबाट आउने तथ्याङ्कहरू बिग्रन सक्छन्।
- प्रणालीमा समस्या (System glitches): भू-उपग्रहका प्रणालीहरूमा गडबडी आउन सक्छ।
- सबैभन्दा खराब अवस्थामा, महत्त्वपूर्ण इलेक्ट्रोनिक्समा स्थायी क्षति पुग्न सक्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशन (ISS) पनि यसबाट प्रभावित छ। अन्तरिक्षयात्रीहरू भित्र सुरक्षित भए पनि, ISS बाहिरका उपकरणहरूमा समस्या आउँदा डेटा हराउँछ। GEDI उपकरणलाई यस विसङ्गतिको सम्पर्कमा आएका कारण धेरै पटक रिसेट गर्नुपरेको छ।
यो विसङ्गति किन भइरहेको छ?
यो रहस्यमय घटनाको जड पृथ्वीको भित्री भाग (core) मा लुकेको छ, जहाँ पग्लिएको फलाम र निकलले हाम्रो ग्रहको चुम्बकीय क्षेत्र बनाउँछन्, जसलाई जियोडायनामो प्रक्रिया भनिन्छ। तर, यो प्रणाली पूर्ण छैन। दक्षिण अमेरिकामा, दुई कारणले सामान्य प्रवाहलाई बाधा पुर्याउँछ:
- पृथ्वीको घुमाउरो अक्षभन्दा चुम्बकीय अक्ष ढल्केको हुनु।
- अफ्रिकाको १८०० माइल मुनि रहेको ‘अफ्रिकन लार्ज लो सियर भेलोसिटी प्रोभिन्स’ भनिने विशाल भूमिगत संरचनाको उपस्थिति।
यी दुवै कारणले गर्दा चुम्बकीय क्षेत्र स्थानीय रूपमा कमजोर हुन्छ, जुन एउटा विशेष क्षेत्रमा सानो चुम्बकीय दिशा उल्टिनुजस्तै हो।
यो स्थिर छैन, विकसित भइरहेको छ:
यसको सबैभन्दा चिन्ताजनक पक्ष के हो भने, SAA स्थिर छैन।
- यसको आकार बढिरहेको छ।
- पश्चिमतिर सरिरहेको छ।
- सन् २०२० देखि दुई भागमा विभाजित भइरहेको छ।
यो दुई भागमा विभाजन हुँदा भू-उपग्रहहरूका लागि जोखिमका क्षेत्रहरू बढेका छन्। यसले अर्को पटक कसरी व्यवहार गर्छ भनेर अनुमान गर्न अझ गाह्रो भएको छ, जसले वैज्ञानिकहरूलाई युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी (ESA) को ‘स्वार्म’ (Swarm) र नासाको पुरानो ‘स्याम्पेक्स’ (SAMPEX) जस्ता मिसनहरूबाट प्राप्त तथ्याङ्क प्रयोग गरी निगरानी सुधार गर्न प्रेरित गरेको छ।
के यो चुम्बकीय ध्रुव उल्टिने संकेत हो?
यसलाई स्पष्ट पारौँ: वैज्ञानिकहरू भन्छन्, यो चुम्बकीय ध्रुव उल्टिने (magnetic pole reversal) को संकेत होइन, जुन पृथ्वीको उत्तर र दक्षिण चुम्बकीय ध्रुवहरू उल्टिने एउटा दुर्लभ प्रक्रिया हो। ती उल्टिने प्रक्रियाहरू हुन हजारौं वर्ष लाग्छ र भूगर्भीय प्रमाणहरू छोड्छन्। यो विसङ्गति अनौठो भए पनि, त्यो हदसम्मको चरम छैन (अहिलेलाई)।
तैपनि, यसले हामीलाई पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्र गतिशील छ र यो कति अप्रत्याशित हुन सक्छ भन्ने कुरा हामी अझै सिक्दैछौँ भन्ने कुराको सम्झना गराउँछ।
नासाले के गर्दैछ?
नासाले यस विसङ्गतिलाई ट्र्याक गर्न उन्नत उपकरण र सिमुलेसनहरू प्रयोग गरिरहेको छ। उनीहरूले भू-उपग्रहहरूबाट वास्तविक-समयको तथ्याङ्कलाई पृथ्वीको चुम्बकीय भित्री भागको कम्प्युटर मोडलहरूसँग जोड्छन्, जसरी मौसमको पूर्वानुमान गरिन्छ, त्यसैगरी चुम्बकत्वको लागि पनि। एउटा मुख्य उपकरण ‘इन्टरनेसनल जियोम्याग्नेटिक रेफरेन्स फिल्ड (IGRF)’ हो, जसले वैज्ञानिकहरूलाई चुम्बकीय क्षेत्र कसरी विकसित हुन्छ भनेर अनुमान गर्न मद्दत गर्छ।
यसले अन्तरिक्ष एजेन्सीहरूलाई निम्न कुरामा मद्दत गर्छ:
- सुरक्षित भू-उपग्रह मार्गहरू योजना बनाउन।
- अन्तरिक्ष यानका लागि राम्रो सुरक्षा कवच डिजाइन गर्न।
- चुम्बकीय शुद्धतामा निर्भर नेभिगेसन प्रणालीहरू अद्यावधिक गर्न।
तपाईं किन चासो राख्नुपर्छ?
SAA ले तपाईंको दैनिक जीवनमा (अहिलेसम्म) असर नगरे पनि, यसको बढ्दो प्रभाव अन्तरिक्ष प्रविधि र विश्वव्यापी सञ्चारका लागि ठूलो कुरा हो। जीपीएसको शुद्धतादेखि दूरसञ्चार र जलवायु निगरानीसम्म, धेरै प्रणालीहरू स्थिर भू-उपग्रह सञ्चालनमा निर्भर छन्। बढ्दो विकिरणको सम्पर्कबाट हुने कुनै पनि अवरोधले विश्वव्यापी स्तरमा प्राविधिक गडबडी निम्त्याउन सक्छ।
यो पृथ्वी सोचेजस्तो स्थिर छैन र हामी अझै पनि हाम्रो ग्रह भित्रबाट कसरी काम गर्छ भनेर पत्ता लगाइरहेका छौँ भन्ने कुराको पनि यो एउटा सम्झना हो।
दक्षिण अटलान्टिक विसङ्गति पृथ्वीको रहस्यमय भित्री कार्यप्रणालीको एउटा झ्याल हो, जुन गहिरो-भित्री गतिशीलता, चुम्बकीय रहस्यहरू र आधुनिक प्रविधिमा जोखिमको अनौठो र अझै पनि खुलिरहेको कथा हो। नासाको निरन्तर अनुसन्धानले हाम्रा भू-उपग्रहहरूलाई मात्र जोगाउँदैन, तर हाम्रो संसारलाई आकार दिने प्राचीन र शक्तिशाली शक्तिहरूलाई बुझ्न पनि मद्दत गर्छ।
यो विसङ्गति अझ गम्भीर अवस्थामा विकसित होस् वा नहोस्, यसले प्रमाणित गर्छ कि एआई र क्वान्टम कम्प्युटिङको युगमा पनि प्रकृतिसँग अझै केही अचम्मका रहस्यहरू छन्।
