यही मिति २०८२ साल चैत्र १९ गतेदेखि देशभर माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (SEE) सुरु हुँदैछ। यस वर्षको परीक्षामा नियमित र ग्रेडवृद्धितर्फ गरी देशभरबाट करिब ५ लाख भन्दा बढी परीक्षार्थीहरू सहभागी हुँदैछन्। परीक्षाको मिति नजिकिएसँगै सबै विद्यालयका विद्यार्थीहरू अन्तिम तयारीमा जुटेका छन्। नेपालको शैक्षिक यात्रामा एउटा महत्त्वपूर्ण मोड मानिने यो परीक्षाले केवल शैक्षिक उपलब्धि मात्र मापन गर्दैन, यसले विद्यार्थीको मनोबल र भविष्यप्रतिको दृष्टिकोणमा समेत गहिरो प्रभाव पार्छ।
हाम्रो समाजले एसईईलाई एउटा ‘हाउगुजी’ वा ‘फलामे ढोका’ को रूपमा चित्रण गरिरहेको वर्तमान अवस्थामा विद्यालय, शिक्षक, अभिभावक र स्वयं विद्यार्थीले बुझ्नुपर्ने केही गम्भीर पक्षहरू छन्, जसलाई मैले यहाँ विश्लेषण गर्ने प्रयास गरेको छु।
१. सामाजिक प्रतिष्ठाको भारी र निसास्सिएको बाल्यकाल
हाम्रो समाजमा एसईईको चर्चा सुरु हुनासाथ घरको वातावरण युद्धस्तरको जस्तो देखिन थाल्छ। अभिभावकले अन्जानमै “राम्रो नम्बर ल्याइनस् भने कसैलाई मुख देखाउन सकिन्न” भन्नुहुन्छ। यो एउटै वाक्यले विद्यार्थीको काँधमा कति ठूलो भारी थपिदिन्छ, त्यो हामीले कहिल्यै मनन गरेका छौँ ? हामीले परीक्षालाई त तगारो बनायौँ, तर त्यो तगारो नाघ्न आवश्यक पर्ने साहस र हौसला दिन बिर्सियौँ। यो दबाबले आत्मविश्वास बढाउने होइन, बरु भित्रैदेखि खोक्रो बनाउँदै लैजान्छ।
२. सिर्जनशीलताको चिहानमा ठडिएको ‘जीपीए’ (GPA)
अहिलेको शिक्षा प्रणाली ‘बुझ्नु’ भन्दा पनि ‘घोक्नु’ मा केन्द्रित छ। जब सिकाइको अन्तिम लक्ष्य केवल ‘A+’ ल्याउनु मात्र हुन्छ, तब त्यहाँ सिर्जनशीलताको मृत्यु हुन्छ। विद्यार्थीले आफ्नो रुचि, चित्रकला, खेलकुद वा प्रविधिलाई थाती राखेर केवल पाठ्यक्रमको सीमाभित्र आफूलाई खुम्च्याउँछन्। अंकको यो प्रतिष्पर्धाले विद्यार्थीलाई ‘मान्छे’ होइन ‘मेसिन’ बनाइरहेको छ। हामीले उनीहरूलाई परीक्षा हलमा उत्तर लेख्न त सिकायौँ, तर जीवनका कठिन परीक्षाहरूमा कसरी धैर्य रहने भन्ने व्यवहारिक ज्ञान सिकाएनौँ।
३. असफलताको डर र मानसिक संकट
एसईईको नतिजा बिग्रनु भनेको जीवन नै बर्बाद हुनु हो भन्ने गलत धारणा व्याप्त छ। थोरै अंक ल्याउने वा अनुत्तीर्ण हुने विद्यार्थीले भोग्नुपर्ने सामाजिक अपमान र आत्मग्लानी निकै पीडादायी हुन्छ। यथार्थ के हो भने, एउटा परीक्षा जीवनको सम्पूर्ण मापन हुन सक्दैन। असफलता पनि सिकाइको एउटा चरण हो भन्ने सन्देश हामीले विद्यार्थीलाई दिन सकेका छैनौँ। एउटा कागजको पानाले कसैको सपनाको उडानलाई रोक्न सक्दैन।
४. प्राविधिक शिक्षा र भविष्यको करियर: अंकभन्दा माथि सीप
अहिलेको बदलिँदो विश्वमा केवल ‘नम्बर’ ले मात्र पेट भरिँदैन। एसईईपछिको बाटो रोज्दा अब हामीले परम्परागत विषय मात्र होइन, प्राविधिक र व्यावसायिक शिक्षा (Technical and Vocational Education) तर्फ पनि नजर डुलाउनुपर्छ। सबै विद्यार्थी डाक्टर वा इन्जिनियर नै बन्नुपर्छ भन्ने छैन। आइटी (IT), कृषि विज्ञान, होटल म्यानेजमेन्ट, नर्सिङ, इलेक्ट्रिसियन, पलम्बिङ्ग, वा अन्य प्राविधिक सीपले विद्यार्थीलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ। सीपयुक्त हातहरू कहिल्यै बेरोजगार बस्नु पर्दैन, चाहे उसको जीपीए जतिसुकै किन नहोस्।
५. अबको बाटो: कसको भूमिका के ?
यस समस्याको समाधानका लागि सामूहिक प्रयास आवश्यक छ:
अभिभावकको भूमिका: आफ्ना छोराछोरीलाई अरूसँग तुलना गर्न छोडौँ। उनीहरूको विशिष्ट क्षमतालाई चिनौँ र भावनात्मक समर्थन दिऊँ।
शिक्षक र विद्यालय: विद्यालय केवल ‘परीक्षा केन्द्र’ मात्र नभएर ‘सीप र संस्कार केन्द्र’ बन्नुपर्छ। अंकभन्दा बढी व्यवहारिक ज्ञान र मानसिक स्वास्थ्य परामर्श (Counseling) मा जोड दिनुपर्छ।
विद्यार्थी स्वयं: परीक्षालाई जीवनको अन्तिम फैसला होइन, एउटा अनुभवको रूपमा लिने साहस गरौँ। आफ्नो रुचि र क्षमतालाई चिनौँ।
अन्ततः, एसईई केवल एउटा शैक्षिक खुड्किलो हो, सिङ्गो पहाड होइन। २०८२ सालको यो परीक्षामा सहभागी हुने ५ लाखभन्दा बढी विद्यार्थीहरू केवल अंक ल्याउने मेसिन होइनन्, उनीहरू देशका भविष्य हुन्। अंकको संकुचित घेराबाट बाहिर निस्केर जब हामी उनीहरूलाई स्वतन्त्र आकाशमा उड्न दिन्छौँ र हातमा सीप थमाइदिन्छौँ, तब मात्र उनीहरूको वास्तविक क्षमता प्रस्फुटित हुन्छ।
आजको आवश्यकता ‘नम्बर’ मात्र ल्याउने जनशक्ति होइन, बरु उच्च मनोबल, प्राविधिक ज्ञान र विवेकशील सोच भएको नागरिक तयार गर्नु हो। विद्यार्थीलाई अंकको घेराभन्दा बाहिर हेर्ने दृष्टिकोण विकास गर्नु नै आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो।
