काठमाडौँ, असार १: वैज्ञानिकहरूले जुनकीरीको जनसंख्या विश्वव्यापी रूपमा तीव्र गतिमा घटिरहेको भन्दै चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। उनीहरूको चेतावनी छ कि यदि यही गतिमा जुनकीरीहरू लोप हुँदै गए भने, हामी नै ती अन्तिम पुस्ता हुनसक्छौँ जसले रातमा टिमटिमाउने यी सुन्दर जीवहरूलाई देख्न पाउनेछौँ।
जुनकीरीहरू पर्यावरणीय सन्तुलनका महत्त्वपूर्ण सूचक मानिन्छन्। उनीहरूको संख्यामा आएको गिरावटले हाम्रो ग्रहको स्वास्थ्यमा गम्भीर समस्याहरू रहेको संकेत गर्दछ।
जुनकीरीहरू किन हराउँदैछन्? प्रमुख कारणहरू:
अनुसन्धानकर्ताहरूले जुनकीरीको जनसंख्या घट्नुका पछाडि मुख्य चार कारणहरू औंल्याएका छन्:
पर्यावासको क्षति (Habitat Loss):
जुनकीरीहरूलाई आफ्नो जीवनचक्र पूरा गर्न निश्चित प्रकारको पर्यावास (जस्तै: ओसिलो घाँसे मैदान, वनको छेउछाउ र सिमसार क्षेत्र) चाहिन्छ। सहरीकरण, कृषि विस्तार र वन फँडानीका कारण उनीहरूको प्राकृतिक बासस्थान नष्ट भइरहेको छ। जब उनीहरूको बासस्थान टुक्रिन्छ वा हराउँछ, उनीहरूले प्रजनन गर्न र खाना खोज्न सक्दैनन्।
प्रकाश प्रदूषण (Light Pollution):
जुनकीरीहरू आफ्नो साथीलाई आकर्षित गर्न र सञ्चार गर्न प्रकाशको प्रयोग गर्छन्। रातमा कृत्रिम प्रकाश (सडक बत्ती, घरको बत्ती, विज्ञापनका बत्तीहरू) बढेपछि यो प्राकृतिक प्रकाश संकेत प्रणालीमा बाधा पुग्छ। यसले गर्दा जुनकीरीहरूले प्रजनन गर्न गाह्रो हुन्छ र उनीहरूको संख्या घट्छ। शहर र बस्तीहरूमा बढेको प्रकाश प्रदूषण जुनकीरीका लागि सबैभन्दा ठूलो खतरा बनेको छ।
कीटनाशकको प्रयोग (Pesticide Use):
कृषिमा प्रयोग हुने कीटनाशकहरू जुनकीरीका लागि अत्यन्तै हानिकारक हुन्छन्। यी रसायनहरूले जुनकीरीका लार्भा र वयस्क दुवैलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा मार्छन्। धेरै कीटनाशकहरूले उनीहरूको स्नायु प्रणालीमा असर गर्छ, जसले गर्दा उनीहरूको प्रजनन क्षमता र बाँच्ने क्षमतामा ह्रास आउँछ।
जलवायु परिवर्तन (Climate Change):
विश्वव्यापी तापमान वृद्धि र मौसम परिवर्तनका कारण जुनकीरीको प्रजनन चक्र र बासस्थानमा असर परिरहेको छ। असामान्य तापमान, खडेरी र अत्यधिक वर्षाले उनीहरूको जीवनचक्रलाई अवरोध पुर्याउँछ। जुनकीरीहरूलाई ओसिलो र स्थिर वातावरण आवश्यक पर्ने भएकाले जलवायु परिवर्तनले उनीहरूलाई प्रतिकूल प्रभाव पारिरहेको छ।
संरक्षणको आवश्यकता:
जुनकीरीहरूको संरक्षणका लागि तत्कालै कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकता छ। यसमा उनीहरूको प्राकृतिक बासस्थानको संरक्षण, प्रकाश प्रदूषण घटाउने उपायहरू अपनाउने (जस्तै: डिमर लाइटको प्रयोग, रातमा अनावश्यक बत्ती निभाउने), जैविक खेतीलाई प्रोत्साहन गर्ने र जलवायु परिवर्तनका प्रभावहरूलाई न्यूनीकरण गर्ने प्रयासहरू समावेश छन्।
जुनकीरीहरू केवल रातलाई सुन्दर बनाउने जीव मात्र नभई, स्वस्थ पारिस्थितिक प्रणालीका महत्त्वपूर्ण अंग हुन्। उनीहरूको लोपले समग्र वातावरण र मानव जीवनमा पनि अप्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ।
