नेपालको राजनीतिक इतिहासमा वैशाख ११ एक निर्णायक मोडका रूपमा स्थापित छ। आज २०औँ लोकतन्त्र दिवस—निरंकुश शासनको अन्त्य गर्दै जनताले आफ्नै भाग्य निर्धारण गर्ने अधिकार पुनःस्थापित भएको दिन।
वि.सं. २०६३ वैशाख ११ गते तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्र शाहले आन्दोलनरत राजनीतिक दलहरूको माग स्वीकार गर्दै विघटित संसद पुनःस्थापना गरेका थिए। यही घटनाले जनआन्दोलन–२ को सफल समापन गर्दै मुलुकलाई नयाँ राजनीतिक दिशातर्फ अग्रसर गराएको थियो।
जनआन्दोलनले ढालेको निरंकुशता
२०५९ सालमा संसद विघटन र त्यसपछि बढ्दो राजनीतिक अन्योलबीच २०६१ माघ १९ मा राजाले प्रत्यक्ष शासन हातमा लिएपछि देशव्यापी असन्तोष चुलिएको थियो। सात दल र नेकपा (माओवादी)बीच भएको १२ बुँदे सहमति आन्दोलनको आधार बन्यो।
स्वर्गीय गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा सडकमा उत्रिएको जनसागरले शाही सत्तालाई झुक्न बाध्य बनायो। अन्ततः राजा ज्ञानेन्द्रले ‘जनताको नासो जनतालाई फिर्ता’ गरेको घोषणा गर्दै संसद पुनःस्थापना गरे।
उपलब्धिका कोसेढुङ्गा
वैशाख ११ को आन्दोलनले केवल संसद फर्काउने काम मात्र गरेन, यसले नयाँ राजनीतिक युगको आधार तयार गर्यो। त्यसपछिका महत्वपूर्ण उपलब्धिहरू यसप्रकार छन्:
राजतन्त्रको सीमितीकरण (२०६३ जेठ ४): पुनःस्थापित संसदले राजाको अधिकार कटौती गर्दै राजसंस्थालाई निष्क्रिय बनायो।
संविधानसभा निर्वाचन (२०६४ चैत २८): जनताले आफ्नै संविधान निर्माण गर्ने अवसर पाए।
गणतन्त्र घोषणा (२०६५ जेठ १५): २४० वर्ष पुरानो शाह वंशीय राजतन्त्र अन्त्य भई नेपाल गणतन्त्रमा रूपान्तरण भयो।
नयाँ संविधान (२०७२ असोज ३): नेपालको संविधान २०७२ जारी भई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र संस्थागत गरियो।
उपलब्धि र चुनौतीबीचको बहस : लोकतन्त्रले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, मतदानको अधिकार र राजनीतिक सहभागिता सुनिश्चित गर्यो। तर, आम नागरिकको जीवनस्तरमा अपेक्षित सुधार अझै चुनौतीकै रूपमा रहेको छ।
राजनीतिक अस्थिरता: सरकार परिवर्तनको क्रम निरन्तर रहँदा नीतिगत स्थायित्व कमजोर देखिन्छ।
भ्रष्टाचार: ठूला प्रकरणहरू सार्वजनिक भइरहँदा जनविश्वासमा गिरावट आएको छ।
आर्थिक संकट: बेरोजगारी, महँगी र युवाको वैदेशिक पलायनले निराशा बढाएको छ।
निष्कर्ष :
लोकतन्त्र नेपाली जनताको संघर्ष, त्याग र बलिदानको परिणाम हो। यसको संरक्षण र सुदृढीकरण केवल औपचारिक दिवस मनाउने विषय होइन, नेतृत्वले जनअपेक्षा पूरा गर्ने प्रतिबद्धता जनाउने अवसर पनि हो।
जबसम्म नागरिकले न्याय, समानता र समृद्धिको वास्तविक अनुभूति गर्न सक्दैनन्, तबसम्म लोकतन्त्र दिवसको पूर्ण सार्थकता हासिल हुन बाँकी रहनेछ।
