तिहार नजिकिँदा पनि घट्यो मादलको माग, सङ्कटमा परम्परागत पेसा

तिहार भन्ने बित्तिकै देउसी–भैलो, गीतसङ्गीत र रमाइलोको पर्व भन्ने बुझिन्छ । गाउँघरदेखि सहरबजारसम्म तिहारको उल्लास छाउँदा देउसी–भैलोका भाकासँगै मादलको तालले वातावरणलाई थप रोमाञ्चक बनाउँछ। मादलको घिन्ताङ घिन्ताङ आवाजमा देउसी–भैलो खेल्नेहरूको उत्साह झनै बढ्ने भए पनि तिहारको रौनकसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको मादल अहिले क्रमशः ओझेलमा पर्दै गएको छ।

तिहार नजिकिएसँगै मादलको माग बढ्ने र मादल बनाउने व्यवसायीलाई भ्याइनभ्याई हुने गरेको पुरानो चलनमा समयसँगै परिवर्तन आएको छ। मनोरञ्जनका विभिन्न आधुनिक माध्यम र नागरिकको रुचि बदलिँदै जाँदा मादलको प्रयोग घट्न थालेको छ, जसको प्रत्यक्ष असर मादल बनाउने परम्परागत सीप भएका व्यवसायीमाथि परेको छ।

धनकुटा नगरपालिका–१, गैरी टोलका छविलाल सार्की विगतका वर्षहरूमा तिहार आउनुभन्दा करिब एक महिनाअघिदेखि नै मादल बनाउन व्यस्त हुने गर्दथे। तिहारको समयमा अन्य काम छाडेर मादल निर्माणमा जुट्ने सार्कीलाई यो बेला कामको चटारो हुनुपर्ने हो। तर, विगतका वर्षहरूको तुलनामा अहिले मादलको माग निकै कम आएपछि उनी फुर्सदिलो बनेका छन्।

घट्दो माग र सीमित बन्दै गएको व्यवसाय

पहिले चाडपर्व, मेला, महोत्सव र सांस्कृतिक कार्यक्रमका समयमा मादलको माग उच्च हुने गर्थ्याे। विशेषगरी तिहारमा देउसी–भैलो खेल्ने समूहले नयाँ मादल किन्ने र पुराना मादल मर्मत गराउने भएकाले मादल बनाउनेहरूलाई कामको अत्यधिक चाप हुने गरेको उनको अनुभव छ।

तर अहिले त्यस्तो अवस्था नरहेको सार्की बताउँछन्। यो वर्ष उनले केही पुराना मादलमा खरी लगाउनेबाहेक नयाँ मादल बनाएका छैनन्। सीमित व्यक्तिबाट नयाँ मादलको माग आएको भए पनि निर्माण प्रक्रियाको झन्झट र उमेर ढल्किँदै गएका कारण उनले नयाँ मादल बनाउने कामलाई निरन्तरता दिन सकेका छैनन्।

धेरै मिहिनेत, न्यून आम्दानी

मादल निर्माण गर्नु सामान्य र सहज काम होइन। एउटा मादल तयार पार्न काठ छनोट गर्नेदेखि त्यसलाई आवश्यक आकारमा ढाल्ने, भित्र खोक्रो बनाउने, छाला तयार पार्ने, तन्काउने र खरी लगाउनेसम्मका विभिन्न जटिल प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ। यसका लागि विशेष सीप, धैर्य र लामो अनुभवको खाँचो पर्छ।

मादल निर्माणका लागि खमारी, लामपाटो, सिरीस र खिर्रोजस्ता विशेष काठ प्रयोग गरिन्छ । मादलको गुणस्तर र उत्कृष्ट आवाजमा काठको छनोटले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने भएकाले यसमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने व्यवसायीहरूको भनाइ छ। परम्परागत पेसाको संरक्षण र यसप्रतिको आकर्षण घट्दै जाँदा स्थानीय सीप र कला नै सङ्कटमा पर्ने खतरा बढेको छ।